Duygusal Açlık Nedir? Nedenleri ve Yönetimi
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Sağlık durumunuzla ilgili kararlar için doktorunuza danışın.
Duygusal açlık, bedenin enerji ihtiyacından değil; stres, yorgunluk, can sıkıntısı, yalnızlık ya da üzüntü gibi duygulardan kaynaklanan yeme isteğidir. Genellikle aniden gelir, belirli yiyeceklere (çoğunlukla tatlı ya da tuzlu atıştırmalıklara) yönelir ve tok olsanız bile sürebilir. Fiziksel açlık ise yavaş yavaş artar, farklı yiyeceklerle giderilebilir ve doyduğunuzda azalır. Duygusal açlık bir irade zayıflığı değil, duyguları düzenlemek için öğrenilmiş ve oldukça yaygın bir davranıştır.
Duygusal açlık ile fiziksel açlık arasındaki fark
İkisini ayırt etmek her zaman kolay değildir; çünkü ikisi de "bir şey yemek istiyorum" hissiyle başlar. Aşağıdaki işaretler, isteğin kaynağını anlamaya yardımcı olabilir.
- Fiziksel açlık yavaş yavaş artar; duygusal açlık çoğu zaman aniden ve acil bir istek olarak gelir.
- Fiziksel açlıkta farklı yiyecekler de doyurucu gelir; duygusal açlıkta genellikle belirli bir yiyecek istenir.
- Fiziksel açlık midede boşluk, enerji düşüklüğü gibi bedensel belirtilerle gelir; duygusal açlık daha çok bir duygu ya da durumla başlar.
- Fiziksel açlık doyunca azalır; duygusal açlık tok olsanız bile sürebilir.
- Duygusal açlıktan sonra suçluluk ya da pişmanlık hissi daha sık görülür.
Duygusal açlık neden olur?
Araştırmalar duyguların yeme davranışını birkaç farklı yoldan etkileyebildiğini gösteriyor: Güçlü duygular bazı kişilerde iştahı bastırırken, bazı kişilerde yemek duyguyu düzenlemenin bir yoluna dönüşebilir (Macht, 2008).
Stres altında beynin ödül sistemi lezzetli ve enerji yoğun yiyeceklere daha duyarlı hale gelebilir; bu durum stresli anlarda tatlı ya da tuzlu yiyeceklere yönelmeyi açıklamaya yardımcı olur (Adam ve Epel, 2007).
Yiyeceği görmek, kokusunu almak ya da yemekle ilişkilendirilmiş bir ortamda bulunmak da isteği tetikleyebilir. Bir meta-analiz, yiyecek ipuçlarına verilen tepkinin ve isteğin yeme davranışını öngördüğünü göstermiştir (Boswell ve Kober, 2016).
Yetersiz uyku açlık ve tokluk hormonlarını etkileyerek iştahı artırabilir (Spiegel ve ark., 2004). Uzun süre aç kalmak, katı yasaklar ve tekrarlayan diyet döngüleri de duygusal yeme anlarını kolaylaştırır (Polivy ve Herman, 1985).
Nurdan Balakçı'nın dört yaklaşımı
Diyetisyen Nurdan Balakçı, danışmanlık ve eğitim süreçlerinde duygusal açlığı dört başlık altında ele alır: Beslenme Kimliği, Tetikleyici Gıda, Karar Anı ve Denge Metodu. Bu dört yaklaşım, kişinin kendi yeme davranışını tanımasına ve günlük hayatta daha bilinçli seçimler yapmasına yardımcı olmak için geliştirilmiş özgün bir danışmanlık ve eğitim çerçevesidir.
Önemli not: Bu çerçeve, bilimsel literatürdeki davranış ve alışkanlık bulgularından yararlanır; ancak kendisi bağımsız klinik araştırmalarla etkinliği kanıtlanmış özel bir tedavi yöntemi değildir. Tıbbi ya da psikolojik tedavinin yerini tutmaz.
1. Beslenme Kimliği: "Ben yemekle nasıl bir ilişki kuruyorum?"
Beslenme kimliği, kişinin kendisini yemekle ilişkisi üzerinden nasıl tanımladığıdır: "Ben tatlıya düşkünüm", "Ben stresliyken yerim", "Ben diyetlerde hep başarısız olurum" gibi. Bu cümleler aileden, kültürden ve geçmiş deneyimlerden gelir ve günlük seçimleri sessizce yönlendirir. İnsanların yemek seçimlerinde birden fazla kimlik taşıdığı ve bu kimliklerin seçimleri etkilediği nitel araştırmalarda da gösterilmiştir (Bisogni ve ark., 2002).
Bu yaklaşımda amaç, duygusal yemenin arkasındaki inançları fark etmek ve bugün hâlâ işe yarayıp yaramadıklarını değerlendirmektir.
Günlük hayattan: Çocukken üzüldüğünüzde size hep bir çikolata verilirdi. Yetişkin olarak zor bir telefon görüşmesinin ardından neredeyse otomatik olarak tatlı dolabına yöneliyorsunuz. "Üzüldüğümde tatlı yerim" cümlesini fark etmek, bu bağı yeniden değerlendirmenin ilk adımı oluyor.
2. Tetikleyici Gıda: "Hangi yiyecek, hangi ortamda, hangi duyguyla?"
Tetikleyici gıda, yemeye başladığınızda durmakta zorlandığınız ya da belirli ortamlarda güçlü bir istek uyandıran yiyecektir. Sorun çoğu zaman yalnızca yiyeceğin kendisi değil; onunla birlikte gelen ortam, saat ve duygudur.
Bu yaklaşımda tetikleyici yiyecekler yasaklanmaz; çünkü yasaklar çoğu zaman yiyeceği daha çekici hale getirir. Bunun yerine kişinin kendi "tetikleyici haritası" çıkarılır ve ortam küçük değişikliklerle yeniden düzenlenir.
Günlük hayattan: Gün içinde cips aklınıza bile gelmiyor; ama cuma akşamı kanepede dizi izlerken paket açıldığında durmak çok zorlaşıyor. Burada tetikleyici yalnızca cips değil; yorgun bir haftanın sonu, kanepe ve ekranın birleşimi.
3. Karar Anı: İstek ile davranış arasındaki kısa durak
Yemek kararlarımızın önemli bir kısmı otomatik olarak, üzerinde düşünmeden gerçekleşir. Alışkanlıklar belirli bağlamlara bağlı otomatik tepkilerdir (Gardner, Lally ve Wardle, 2012). Karar Anı yaklaşımı, istek ile davranış arasına birkaç saniyelik bilinçli bir durak eklemeyi hedefler.
Bu durak her zaman "yememek" anlamına gelmez. Amaç, seçimi alışkanlıkla değil bilinçli olarak yapmaktır: Bazen gerçekten o yiyeceği keyifle yemek, bazen de duygunun ihtiyacını başka bir yolla karşılamak daha uygun olabilir.
Günlük hayattan: İş yerinde gergin bir toplantıdan çıktınız ve otomat makinesine doğru yürüyorsunuz. Makinenin önünde durup üç nefes alıyor ve kendinize "aç mıyım, yoksa gergin miyim?" diye soruyorsunuz. Gergin olduğunuzu fark edip beş dakikalık bir yürüyüş yapıyorsunuz; yarım saat sonra hâlâ istiyorsanız planlı bir ara öğün seçiyorsunuz.
4. Denge Metodu: Kusursuzluk değil, genel denge
Duygusal yeme çoğu zaman "hep ya da hiç" düşüncesiyle güçlenir: Bir kez kontrol kaybedildiğinde günün ya da haftanın tamamen bırakılması. Katı kontrol biçimlerinin, esnek kontrole göre daha fazla aşırı yemeyle ilişkili olduğu bilinmektedir (Stewart ve ark., 2002).
Denge Metodu'nda amaç her öğünü kusursuz yapmak değil, haftanın genelinde dengeyi korumaktır. Duygusal bir yeme anından sonra telafi için aç kalmak ya da kendini cezalandırmak yerine, bir sonraki öğüne olağan düzende devam edilir.
Günlük hayattan: Zor bir günün akşamında planladığınızdan fazla yediniz. Eskiden ertesi gün kahvaltıyı atlar, akşam yine çok yerdiniz. Bu kez sabah her zamanki dengeli kahvaltınızı yapıyor ve dünkü akşamı yalnızca "neler oldu?" sorusuyla değerlendiriyorsunuz.
Günlük hayattan örnekler
- Akşam stresi: Yoğun bir iş gününün ardından öğle yemeğini yeterince yemiş olmanıza rağmen ayakta bir paket bisküvi bitiriyorsunuz.
- Can sıkıntısı: Evden çalışırken her yarım saatte bir mutfağa gidip dolabı açıyorsunuz; aslında aç değilsiniz, bir mola istiyorsunuz.
- Ödül: "Bu haftayı hak ettim" diyerek her cuma büyük bir paket dondurmayla haftayı kapatıyorsunuz.
- Yalnızlık: Akşamları ev sessizleştiğinde televizyon karşısında atıştırma isteği beliriyor.
- Yorgunluk: Az uyuduğunuz günlerde gün boyu şekerli yiyeceklere daha çok yöneliyorsunuz.
Dört soruluk farkındalık çalışması
Yeme isteği geldiğinde, yemeye karar vermeden önce kendinize şu dört soruyu sorun. Yanıtları bir hafta boyunca kısa notlar halinde yazmak, kendi örüntülerinizi görmenize yardımcı olur.
- Bu istek aniden mi geldi, yoksa yavaş yavaş mı arttı?
- Son ne zaman yemek yedim ve bedenimde açlık belirtisi var mı?
- Şu anda ne hissediyorum: yorgun, gergin, sıkılmış, yalnız ya da üzgün mü?
- Bu duygunun gerçekten neye ihtiyacı var ve bunu yemekten başka nasıl karşılayabilirim?
Bu çalışma bir test ya da tanı aracı değildir; yalnızca kendi yeme davranışınızı gözlemlemenize yardımcı olan bir farkındalık egzersizidir.
Ne zaman destek alınmalı?
Yeme ataklarınız sıklaştıysa, kontrolü tamamen kaybettiğinizi hissediyorsanız, yemekten sonra kusma, aşırı egzersiz ya da uzun süre aç kalma gibi telafi davranışları varsa veya yemekle ilgili düşünceler gününüzü belirgin şekilde etkiliyorsa bir hekimden ya da yeme davranışları konusunda deneyimli bir ruh sağlığı uzmanından değerlendirme isteyin. Bu durumlar beslenme danışmanlığının tek başına yeterli olmadığı, profesyonel destek gerektiren durumlar olabilir.
Bilimsel kaynaklar
- Macht M. How emotions affect eating: a five-way model. Appetite, 2008;50(1):1–11. DOI: 10.1016/j.appet.2007.07.002
- Adam TC, Epel ES. Stress, eating and the reward system. Physiology & Behavior, 2007;91(4):449–458. DOI: 10.1016/j.physbeh.2007.04.011
- Boswell RG, Kober H. Food cue reactivity and craving predict eating and weight gain: a meta-analytic review. Obesity Reviews, 2016;17(2):159–177. DOI: 10.1111/obr.12354
- Spiegel K ve ark. Sleep curtailment in healthy young men is associated with decreased leptin levels, elevated ghrelin levels, and increased hunger and appetite. Annals of Internal Medicine, 2004;141(11):846–850. DOI: 10.7326/0003-4819-141-11-200412070-00008
- Polivy J, Herman CP. Dieting and binging: a causal analysis. American Psychologist, 1985;40(2):193–201. DOI: 10.1037/0003-066X.40.2.193
- Bisogni CA ve ark. Who we are and how we eat: a qualitative study of identities in food choice. Journal of Nutrition Education and Behavior, 2002;34(3):128–139. DOI: 10.1016/S1499-4046(06)60083-X
- Gardner B, Lally P, Wardle J. Making health habitual: the psychology of habit-formation and general practice. British Journal of General Practice, 2012;62(605):664–666. DOI: 10.3399/bjgp12X659466
- Stewart TM, Williamson DA, White MA. Rigid vs. flexible dieting: association with eating disorder symptoms in nonobese women. Appetite, 2002;38(1):39–44. DOI: 10.1006/appe.2001.0445
Sık sorulan sorular
Duygusal açlık bir hastalık mıdır?
Hayır. Duygusal açlık, birçok insanın zaman zaman yaşadığı yaygın bir davranıştır ve tek başına bir hastalık değildir. Ancak sıklaştığında, kontrol kaybı hissi ya da telafi davranışlarıyla birlikte görüldüğünde profesyonel değerlendirme gerekebilir.
Duygusal açlık tamamen ortadan kalkar mı?
Amaç duyguların yeme isteğini hiç etkilememesi değil, bu anları fark edip seçimi bilinçli yapabilmektir. Zaman zaman keyif ya da teselli için yemek insani bir durumdur; sorun, duyguyu düzenlemenin tek yolunun yemek olmasıdır.
Duygusal açlık kilo vermeyi engeller mi?
Sık tekrarlanan duygusal yeme anları toplam enerji alımını artırarak kilo yönetimini zorlaştırabilir. Bu yüzden kilo yönetiminde yalnızca ne yendiğine değil, neden yendiğine de bakmak önemlidir.
Tatlı krizi duygusal açlık mıdır?
Her zaman değil. Uzun süre aç kalmak, yetersiz uyku ya da öğünlerde protein ve lifin az olması da tatlı isteğini artırabilir. Dört soruluk farkındalık çalışması, isteğin kaynağını ayırt etmeye yardımcı olur.
Plus Online Diyet'te duygusal açlık nasıl ele alınır?
Plus Online Diyet'te kişiye özel beslenme planının yanında Beslenme Kimliği, Tetikleyici Gıda, Karar Anı ve Denge Metodu başlıklarında haftalık farkındalık çalışmaları yer alır. Bu çalışmalar eğitim ve danışmanlık amaçlıdır; tıbbi ya da psikolojik tedavinin yerini tutmaz.
İlgili rehber makaleleri
Duygusal yeme anlarınızı tanımak ve günlük hayatta daha dengeli seçimler yapmak için kişiye özel destek almak isterseniz, Plus Online Diyet'in 12 haftalık farkındalık çalışmalarını inceleyebilirsiniz. Plus Online Diyet'i incele →
